Pomoc społeczna i świadczenia społeczne

Pomoc społeczna

Skierowana jest do osób i rodzin niezdolnych samodzielnie zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych. Środki na ten cel gromadzone są przez instytucje państwowe. Pomoc społeczną reguluje ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. uchwalona przez Sejm, odpowiada ona aktualnym potrzebom i określa miejsce pomocy społecznej w systemie zabezpieczenia społecznego.

Należy zwrócić uwagę, na nowelizacje tej ustawy, które pomimo iż odpowiadają aktualnym potrzebom, to jednak określane w nich warunki uzyskania pomocy są dla wielu rodzin często absurdalne, np. wysokość świadczeń dla rodzin wielodzietnych.

Intencją ustawodawcy było nie tyle ograniczanie świadczeniobiorców pomocy społecznej, co umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Jednym słowem, celem pomocy społecznej jest zapobieganie powstawaniu trudnych sytuacji życiowych i zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych jednostek, grup i rodzin.

Od osób korzystających z tej pomocy wymaga się współudziału w rozwiązywaniu tych trudnych sytuacji życiowych. Pomoc ta powinna doprowadzić w miarę możliwości do życiowego usamodzielnienia się korzystających z pomocy społecznej,

Zmusza to klientów pomocy społecznej do aktywnego rozwiązywania własnych problemów, a nie do postawy biernej i często roszczeniowej.

Prawo do świadczeń z pomocy społecznej przysługuje w szczególności z powodu: ubóstwa, sieroctwa, bezdomności, ochrony macierzyństwa, bezrobocia, niepełnosprawności, alkoholizmu i narkomanii, trudności w przystosowaniu się do życia po opuszczeniu zakładu karnego, czy na skutek klęsk żywiołowych lub ekologicznych.

Oprócz podziału na przyczyny uprawniające do korzystania z pomocy społecznej przewidziano także rodzaje świadczeń, np.: udzielanie schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania, usługi opiekuńcze, renty socjalne i zasiłki (stałe, wyrównawcze, okresowe i celowe), pomoc finansowa na pokrycie wydatków na świadczenia lecznicze, czy sprawienie pogrzebu zgodnie z wyznaniem zmarłego. Ustawa preferuje świadczenia pieniężne przyjmując za podstawę ich przyznawania nie sytuację majątkową, lecz ich bieżące dochody.

W 1999 roku wprowadzono w życie reformę administracyjną, a wraz z nią podział zadań związanych z pomocą społeczną między gminę, powiat, województwo. Głównym organem w strukturze organizacyjnej pomocy społecznej są utworzone powiatowe centra pomocy rodzinie (PCPR).

 

Świadczenia społeczne

Świadczenia społeczne stanowią bardzo ważną część polityki społecznej nie tylko ze względu na swoją masowość i skalę wydatków, ale tytułu funkcji jakie spełniają, zasad ich przekazu oraz struktury odbiorców.

Bezekwiwalentny przepływ pieniędzy i usług z różnego rodzaju instytucji do uprawnionych do ich odbioru osób określa się jako świadczenia społeczne. Do tych bezpłatnych lub częściowo odpłatnych usług socjalnych mają dostęp liczne grupy ludności, a niekiedy całe społeczeństwo. Rodzi to problem w jaki sposób je organizować pod względem źródła finansowania i dystrybucji, a także zagwarantowania grupom społecznym ich otrzymania.

Jak już wcześniej wspomniałem, od przyjętego zakresu polityki społecznej zależy, kto zostanie nimi objęty, to jednak coraz częściej są one uznawane za prawa obywatelskie.

Zakres świadczeń społecznych ujmowany jest wielorako. Najczęściej zawęża się je do wypłacania rent i emerytur, różnego rodzaju zasiłków, a także do przekazu świadczeń lub usług związanych z chorobą, niesprawnością czy też niezaradnością.

Biorąc pod uwagę katalog świadczeń społecznych z podziałem na dziedziny polityki społecznej i formy ich świadczeń możemy powiedzieć, że do podstawowych dziedzin polityki społecznej należą: zabezpieczenia społeczne, pomoc społeczna, rynek pracy i bezrobocie, ochrona zdrowia, rehabilitacja osób niepełnosprawnych, edukację, kulturę, rekreację i kulturę fizyczną, mieszkalnictwo, a także penalizację. Formy świadczeń społecznych, to nie tylko świadczenia pieniężne, ale także świadczenia rzeczowe i zakładowe, usługi na rzecz uprawnionych oraz inne rodzaje świadczeń w postaci np.: pożyczek na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej, kredyty dla studentów, świadczenia alimentacyjne, bilety ulgowe (dopłata państwa do biletów), pomoc w spłacie kredytów mieszkaniowych itp.

Świadczeniobiorca korzystający z pomocy państwa jest głównie odbiorcą indywidualnym świadczeń w finalnej fazie jego przekazu, ale jednocześnie jest określany jako odbiorca świadczeń socjalnych lub społecznych. Wynikają z tego powodu rozbieżności między skalą i strukturą potrzeb, oczekiwaniami uprawnionych a możliwościami ich zaspokajania w sferze socjalnej i kulturalnej. 

Gromadzenie środków na świadczenia społeczne ma wymiar publiczny i odbywa się z udziałem instytucji państwowych, samorządowych lub pod ich nadzorem.

Jednak wydatkowanie tych środków nie jest w całości na świadczenia indywidualne. Część tych wydatków przeznaczana jest na utrzymanie i rozwój tzw. infrastruktury społecznej, a więc urządzeń, które stanowią materialną podstawę przekazu usług socjalnych i kulturalnych jak, np.: szpitale, sanatoria, domy pomocy społecznej, szkoły, obiekty kulturalne itp.

Warto zwrócić uwagę na funkcjonowanie świadczeń społecznych w warunkach gospodarki nakazowo-rozdzielczej i rynkowej.

Gospodarka nakazowo-rozdzielcza nie obliczała wielkości wydatków, nie dokonywała też szczególnych pomiarów efektywności funkcjonowania infrastruktury społecznej. Znaczna część tej infrastruktury należała do przedsiębiorstw państwowych, które obciążały ją w ogólnym rachunku ich działalności. 

W warunkach gospodarki rynkowej i prywatyzacji to rachunek ekonomiczny wpływa nie tylko na zmiany własnościowe, ale także wymusza wyższą efektywność oraz inny podział pracy. Negatywnym tego efektem jest likwidacja przyzakładowych obiektów socjalnych i kulturalnych, oferując w zamian usługi odpłatne. Transformacja ustrojowa, a zwłaszcza jej niekorzystne skutki w postaci masowego bezrobocia, pauperyzacji czy zagrożeń społecznych,  wywołują potrzebę zwiększenia świadczeń pieniężnych.

Państwo nie jest w stanie ponosić wszystkie koszty związane ze świadczeniami społecznymi, dlatego też podejmuje daleko idące reformy związane z wydatkami świadczeń. Nie da się ukryć, że głównym celem podejmowanych reform jest zmniejszenie wydatków z budżetu państwa, przy zwiększaniu obciążeń innych podmiotów, np. samorządów terytorialnych czy samych obywateli.

Wachlarz świadczeń społecznych w Polsce jest szeroki i obejmuje wiele dziedzin polityki społecznej, a także formy tych świadczeń (pieniężnych rzeczowych i innych).

W roku 1995 struktura wydatków na świadczenia społeczne wyglądała następująco: ubezpieczenia społeczne (emerytury, renty, zasiłki) – 50%, edukacja – 16,2%, ochrona zdrowia – 14,6%, pomoc dla bezrobotnych z Funduszu Pracy – 6%, pomoc społeczna – 7,2%, pozostałe – 6%. Całość wydatków stanowiła 32% produktu krajowego brutto.[1]

Pokrótce przedstawię funkcje, jakie spełniają świadczenia społeczne.

Obecnie w Polsce podstawową funkcją świadczeń społecznych jest funkcja zabezpieczająca, która ma zapewnić podstawy egzystencji. Związana jest z rosnącą liczbą emerytów i rencistów, bezrobotnych uprawnionych do pobierania zasiłków oraz osób korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej. 

Funkcja egalitarna, która w poprzednich warunkach ustrojowych była eksponowana, sprzyjała wyrównywaniu szans przede wszystkim osobom młodym oraz osobom wywodzącym się ze środowisk plebejskich. Podstawy egzystencji miał zapewnić stan pełnego zatrudnienia.
We współczesnej Polsce funkcja ta jest znacznie ograniczona, ale działa głównie w sferze oświaty na szczeblu podstawowym i średnim oraz ochrony zdrowia. 

Świadczenia społeczne spełniały również takie funkcje, jak bodźcową i integracyjną – związane z działalnością socjalną zakładów pracy.

Obecna sytuacja gospodarcza nie pozwala nie pozwala na eliminację świadczeń społecznych, ale zmusza do zmiany sposobu gromadzenia tych środków i ich wydatkowania. Dąży się do zwiększenia udziału własnego obywateli w świadczenia społeczne w postaci składek lub tzw. „współpłacenia” za niektóre usługi społeczne, przy jednoczesnym ograniczeniu wydatków budżetu państwa.

Dariusz Opioła


[1] „Polityka Społeczna - Materiały do studiowania” Red. Antoni Rajkiewicz, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1998 r., s. 237