Zabezpieczenie społeczne i reforma systemu emerytalnego

Zabezpieczenie społeczne

Mimo iż termin zabezpieczenie społeczne jest obecnie powszechnie używany, nie istnieje jedna, przez wszystkich akceptowana, definicja tego pojęcia.

Przykładowo, Jerzy Piotrowski definiuje zabezpieczenie społeczne, jako „całokształt środków i działania instytucji publicznych, za pomocą których społeczeństwo stara się zabezpieczyć swych obywateli przed niezawinionym przez nich niedostatkiem, przed groźbą  niemożności zaspokojenia podstawowych społecznie uznanych za ważne, potrzeb”[1].

Antoni Rajkiewicz, rozumie pod tym pojęciem „system świadczeń, do których obywatele mają prawo lub z których mają możliwość korzystania w wypadkach i na warunkach określonych odpowiednimi przepisami”[2].

Tradycyjnie za główny cel systemów zabezpieczenia społecznego uznaje się zagwarantowanie bezpieczeństwa w jego wąskim socjalno-ekonomicznym rozumieniu, a więc bezpieczeństwa socjalnego. Podejmowane dla realizacji tego celu działanie będą więc przede wszystkim skierowane na zmniejszanie i kompensowanie następstw zaistnienia różnych zagrożeń, zaliczanych do grona ryzyk socjalnych, np.: choroba, wypadek przy pracy i choroba zawodowa, inwalidztwo, macierzyństwo, utrata pracy, zgon żywiciela rodziny czy starość.

Ryzyko socjalne wiąże się bezpośrednio z pojęciem „bezpieczeństwo socjalne”, które oznacza stan wolności od tych zagrożeń, których głównym skutkiem jest brak lub niedostatek środków utrzymania. Samo pojęcie „niedostatek środków utrzymania” oznacza zarówno niedostateczny poziom środków pieniężnych lub rzeczowych, jak i brak odpowiedniej opieki w sytuacji, gdy stan zdrowia lub sytuacja, w jakiej znalazła się dana osoba, wymagają udzielenia jej pomocy w odpowiedniej formie.

Możemy wyróżnić trzy rodzaje technik, lub zasad zabezpieczenia społecznego – ubezpieczeniowej, opiekuńczej i zaopatrzeniowej. Różnią się one między sobą metodami finansowania oraz prawami i obowiązkami podmiotów uprawnionych, a także zobowiązanych do świadczeń.

Technika ubezpieczeniowa – świadczenia udzielane na jej podstawie mają charakter obligatoryjny, a do nabycia uprawnień wymagane jest opłacanie składek dostosowanych do rozmiarów ryzyka i wysokości dochodów. Środki zgromadzone na ten cel tworzą fundusz, z którego wypłacane są świadczenia. Wysokość i warunki ich przyznania określa ustawa.

Technika opiekuńcza – udzielane świadczenia mają charakter uznaniowy (fakultatywny), tzn.  są one przyznawane indywidualnie, po uprzednim zbadaniu warunków życiowy osoby ubiegającej się o to świadczenie i stosownie do jej potrzeb. Źródłem finansowania tych świadczeń są fundusze publiczne, centralne i lokalne.

Technika zaopatrzeniowa – ma podobnie jak ubezpieczeniowa charakter roszczeniowy, z tym jednak, że prawo do świadczeń wynika wyłącznie z woli ustawodawcy, nie jest związane z uprzednim opłacaniem składek. Świadczenia finansowane są z funduszy publicznych (podatków), a wysokość i warunki ich otrzymania określa ustawa.

Podstawowym warunkiem otrzymania świadczeń w technice zaopatrzeniowej i ubezpieczeniowej jest spełnienie się warunków ustawowych, niezależnie od rzeczywistej potrzeby.

 

Reforma systemu emerytalnego

Zasadniczym celem reformy emerytalnej w Polsce było ścisłe powiązanie wysokości przyszłego świadczenia z sumą składek wpłacanych przez całe życie przez danego pracownika, a także z wiekiem, w jakim przejdzie on na emeryturę. Przyjęcie takiego mechanizmu było zgodne z wyrażanym powszechnie społecznym poczuciem sprawiedliwości.

Docelowo wszyscy przyszli emeryci będą otrzymywać świadczenia z dwóch obowiązkowych źródeł (I i II filar), oraz ewentualnie z ubezpieczeń dobrowolnych (III filar).

I filar – oparty jest na zasadzie umowy pokoleniowej, inaczej mówiąc na systemie  repartycyjnym – czyli przepływ środków od pracujących do emerytów. W wyniku reformy wysokość emerytury z I filaru została ściśle związana z odnotowywaną na indywidualnym koncie waloryzowaną corocznie sumą odprowadzonych składek. Nabyte wcześniej uprawnienia emerytalne zostaną przeliczone na tzw. kapitał początkowy. Przy przejściu na emeryturę suma zwaloryzowanych składek oraz kapitału początkowego zapisana na koncie każdego pracownika zostanie podzielona przez wyliczone prze Główny Urząd Statystyczny średnie dalsze trwanie życia dla osoby w danym wieku wyrażone w miesiącach (średnia lat liczona będzie łącznie dla obydwu płci). Tak określona miesięczna emerytura będzie wypłacana dożywotnio. Kapitał zgromadzony w I filarze nie podlega dziedziczeniu. Emerytura z I filaru będzie waloryzowana i będzie miała pełną gwarancję państwa.

II filar – tzw. kapitałowy, zakłada, że część składki trafiająca do II filaru będzie inwestowana w ramach otwartych funduszy emerytalnych, które są prywatnymi firmami konkurującymi ze sobą na zasadach rynkowych, a zarządzanymi przez ściśle z nimi powiązane Powszechne Towarzystwa Emerytalne (PTE). Przy przejściu na emeryturę, uzbierany przez ubezpieczonego kapitał zostanie przekazany do zakładu emerytalnego, który będzie wypłacał dożywotnio emeryturę. Warto zwrócić uwagę, na to, że zakład emerytalny będzie miał możliwość wypłacania kilku rodzajów emerytury.

Środki zgromadzone na koncie funduszu emerytalnego podlegają dziedziczeniu.

III filar – obejmuje wszelkie formy dobrowolnej zapobiegliwości, w tym wspierane przez państwo Pracownicze Programy Emerytalne (PPE).

Choć reforma systemu emerytalnego weszła w życie 1 stycznia 1999 roku, to składki od ubezpieczonych fundusze zaczęły przyjmować dopiero od kwietnia 1999 roku.

Wiek emerytalny został utrzymany na poziomie – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Wprowadzenie systemu emerytalnego wymagało podziału ubezpieczonych na trzy grupy wiekowe.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1968 roku – obligatoryjnie weszły do systemu, a ich składka dzielona jest między I i II filar.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 rokiem, a przed 1 stycznia 1969 rokiem – zostały objęte systemem, ale dano im możliwość wyboru, czy ulokować całość swojej składki w I filarze nowego systemu, czy też zainwestować jej część w otwartym funduszu emerytalnym o charakterze kapitałowym (II filar).

Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 rokiem – pozostały w I systemie na zasadach obowiązujących przed 1 stycznia 1999 roku, a ich nabyte prawa emerytalne zostały zagwarantowane.

Tak przedstawiają się założenia wprowadzające do reformy systemu emerytalnego, zaś praktyka, jak obecnie widać odbiega od tych założeń.

Brakuje indywidualnych kont dla każdego ubezpieczonego w I filarze i pełnych kwot składek przekazanych do funduszy, a wyniki finansowe niektórych funduszy emerytalnych nie są zadowalające dla ubezpieczonych.

Dariusz Opioła


[1] Piotrowski Jerzy „Zabezpieczenie społeczne. Problematyka i metody”, Wydawnictwo KiW, Warszawa 1966 r., s. 28

[2] „Polityka Społeczna” , red. Antoni Rajkiewicz, Wydawnictwo PWE, Warszawa 1979 r., s. 432